نقش آبزيان در زندگی ما انسانها2

نقش آبزيان در زندگی ما انسانها

قسمت دوم

اشاره:

اگرچه صيد آبزيان بي¬قصد و غرض صورت نمي¬گيرد، امّا مصرف آن¬ها به حساب نيازهاي انساني متفاوت است. بهره¬برداري غذايي و نيز استفاده¬هاي زينتي ـ زينت¬هاي آرايشي و نگه¬داري آن¬ها در آكواريوم ـ‌ ، تفريحي، ورزشي، اقتصادي، صنعتي، آزمايشگاهي و دارويي از مصارف عقلايي آبزيان شمرده مي¬شود كه بسيار قابل توجه بوده و بايد در جاي خود بررسي گردد. در اين نوشتار گذري كوتاه بر اين مباحث داريم:

استفاده زينتي

با اين¬كه انسان¬ها داراي سليقه¬هاي گوناگون مي¬باشند، امّا در به¬كارگيري اشياي مختلف زينتي سازگارند. آبزيان يكي از منابع مهمّ دست¬يابي به تزيينات به شمار مي¬آيند كه گاه با انجام تغييرات ساده يا پيچيده، طراوت بخش فضاي زندگي هستند. دو كفه¬اي¬ها و حلزون¬هاي دريايي به خوبي داراي اين اثرند. برخي حلزون¬ها به عنوان دكمه¬هاي زينتي براي لباس استفاده مي¬شوند و گونه-هايي از صدف¬ها و مرواريدها در جواهرسازي كاربرد دارند.
فقه اسلام نه تنها اين امور را نهي نمي¬كند، بلكه نسبت به مصرف صحيح و اصولي آن تشويق مي-نمايد؛ چرا كه كشش و گرايش انسان به زيبايي وديعه¬ي الهي و جزو ارزش¬ها به شمار مي¬آيد.
همچنان كه صاحب تفسير گران¬سنگ الميزان در ذيل آيه¬ي شريفه¬ي: (.... وَتَسْتَخْرِجوُا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا...)([1]) مي¬فرمايد:‌ مقصود از استخراج زينت براي پوشيدن لؤلؤ و مرجاني است كه از دريا گرفته مي¬شود و زنان خود را با آن مي¬آرايند.([2])

استفاده تفريحي

نگه¬داري آبزيان در آكواريوم و كلكسيون¬ها از جمله استفاده¬هاي تفريحي مجاز است. صيد ورزشي نيز از اقسام استفاده تفريحي مي¬باشد.
آبزيان يكي از منابع عمده¬ي اقتصاد بعضي كشورها به حساب مي¬آيند. درآمد ارزي حاصل از صيد، فروش و صادرات اين نعمت¬هاي الهي مي¬تواند به عنوان يكي از شاخص¬هاي رشد ارز و نيز اشتغال زايي شمرده شود.
قواعد عمومي قراردادها مانند وجود شرايط كافي براي طرفين قرارداد؛ همچون قصد، اختيار، بلوغ و نيز قواعد عمومي كالاي مورد معامله از جمله؛ معلوم بودن كالا و قابليت تسليم آن و ... كه در فقه معاملات آمده است بايد رعايت شود. ازاين¬رو مي¬توان گفت: بهره¬مندي عقلايي و شرعي¬خواه در زمينه خريد و فروش و تجارت يا ديگر كاربردهاي اقتصادي بلامانع است.

استفاده صنعتي

استفاده از آبزيان در امور صنعتي و آزمايشگاهي تا آن¬جا كه مغاير قواعد عمومي فقه آبزيان نباشد، بدون اشكال است. مي¬توان از روغن ماهي¬ و بعضي سموم آبزيان براي درمان بيماري¬ها استفاده نمود. استفاده¬ي درماني از فرآورده¬هاي ماهي بدون فلس با اجازه¬ي مجتهد جامع الشرايط و به تشخيص پزشك متعهد در شرايط اضطراري نيز يكي از موضوعات روز است كه در نوشتارهاي بعدي به اين گونه مصارف مي¬پردازيم. اين مقاله نگاهي به بررسي استفاده تغذيه¬اي به عنوان مشهورترين مصرف دارد.

استفاده تغذيه¬اي

توجه عموم انسان¬ها در طول تاريخ به آبزيان نگاه تغذيه¬اي بوده است. امروز نيز اين موضوع بخش عمده¬اي از مطالعات و پژوهش¬هاي علمي را به خود اختصاص داده است.

تغذيه از ماهي

ماهي مشهورترين نوع از اقسام آبزيان به شمار مي¬آيد. كشور ما با داشتن آب¬هاي شمال و جنوب امكان دسترسي به اين نعمت الهي را بسيار آسان كرده است. با اين وجود نوع ماهي¬ها به حسب دريا متفاوت¬اند:
1. ماهي¬هاي درياي خزر (حوزه¬ي جنوبي درياي خزر؛ بخش آب¬هاي ايران).
2. ماهي¬هاي خليج فارس و درياي عمان.
براساس برخي پژوهش¬ها تا كنون حدود 100 گونه ماهي در جنوب درياي خزر يافت شده است.([3]) از انواع ماهي¬هاي خليج فارس و درياي عمان نيز تا كنون 380 گونه شناسايي گرديده است.([4])

تغذيه از غير ماهي¬

خوردن آبزيان غير از ماهي و ميگو در فقه ما حرام است و بر اين مطلب ادعاي اجماع شده است. در برخي از روايات نيز اين حكم آمده است. از آن¬جمله در روايت موثق عمار از امام صادق(علیه السلام) نسبت به حيوان دريايي به نام ربيثا پرسش شد. امام7 فرمود: اي عمار ما آن را از ماهي-ها نمي¬دانيم.([5]) تعليل به اين¬كه حيوان نام برده از ماهي¬ها نيست؛ نشان دهنده اين است كه از حيوانات دريايي فقط ماهي قابليت خوراكي براي انسان را دارد.
همچنين درباره¬ي برخي از آبزيان تصريح به حرمت تغذيه شده است، مانند: گوشت صدف¬هاي دريايي يا رودخانه¬اي و همچنين گوشت قورباغه، خرچنگ و لاك پشت.
شيخ كليني1 با سند از امام كاظم7 نقل كرد كه حضرت فرمود: لايحلّ أكل الجرّي، ولا السلحفاة، ولا السرطان. قال: و سألته عن اللحم الذي يكون في أصداف البحر والفرات، أيؤكل؟ قال: ذلك لحم الضفادع، لايحلّ أكله؛ خوردن ماهي جري (از ماهي¬هاي بي فلس)، لاك پشت و خرچنگ حلال نيست. راوي از خوردن گوشت درون صدف¬هاي دريايي و رودخانه¬اي ¬پرسيد، امام7 ¬فرمود: حكم آن¬ها حكم گوشت قورباغه را دارد و حلال نيست.([6])
خوردن مارهاي آبزي نيز تحريم گرديده است و دليل آن اطلاق روايتي از امام صادق(علیه السلام) است كه فرمود: لايؤكل من الحيّات شيء.([7])

مصرف ماهي از نگاه قرآن و روايات

ماهي از جمله غذاهاي قديمي بشر است.
آيه¬ي شريفه¬ي: (وَهُوَ الَّذي سَخَّرَالْبَحْرَ لِتَأكُلوُا مِنْهُ لَحْماً طَرِيّاً وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَري الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعلَّكُمْ تَشْكُرُون)([8]) كه به آيه¬ي شيلاتي مشهور است، اشاره به گوشت تازه¬ي ماهي دارد. علامه بزرگوار طباطبايي1 مي¬فرمايد: ... مقصود از خوردن گوشت تازه از دريا، خوردن گوشت ماهي است كه از دريا صيد مي¬شود.([9])
خوردن ماهي در روايات نيز مورد تأكيد است. امام كاظم7 فرمود: بر شما باد به خوردن ماهي؛ چرا كه اگر آن را بدون نان بخوري براي تو كافي است و اگر همراه نان بخوري بر تو غذايي دلنشين است.([10])
هرگاه رسول خدا9 ماهي ميل مي¬كرد، مي¬فرمود: اللّهم بارك لنا فيه و أبدلنا به خيراً منه.([11])
البته مباحث فقهي صيد و نيز شرايط ماهي مورد استفاده در تغذيه و ديگر مصارف مورد بحث در كتاب¬هاي فقهي آمده است.
در روايات بر حرمت استفاده خوراكي از ماهي بدون فلس مانند: مار ماهي اشاره شده است.
در برخي روايات نيز خوردن آن دسته از ماهياني كه داراي فلس بوده، ولي به دلايلي، هنگام صيد، فاقد فلس شوند، جايز شمرده شده است. در روايت صحيح از حمّاد بن عثمان از امام صادق(علیه السلام) نسبت به خوردن ماهي سؤال ¬شد، امام7 ¬فرمود: آنچه كه فلس داشته باشد، خوردنش جايز است.
حمّاد از ماهي كنعت پرسش مي¬نمايد. امام7 مي¬فرمايد: خوردنش جايز است. حمّاد مي-گويد: كنعت ماهي بدون فلس است. امام7 مي¬فرمايد: بلي و لكنّها حوت سيئه الخلق تحتكّ بكل شي فاذا نظرت في أصل أذنها وجدت لها قشر.([12])
بلي، و امّا كنعت ماهي بد خُلقي است كه خودش را به هر چيزي مي¬زند (و در نتيجه پولك¬هايش مي¬ريزد)؛ اگر به كنار گوشش نگاه كني در آن فلس¬هايي مي¬بيني.
ميگو را نيز از جنس ماهي فلس¬دار مي¬دانند.
امام خميني (ره) در مسأله سوم از كتاب اطعمه و اشربه مي¬فرمايد: الإربيان المسمي في لسان اهل هذا الزمان بالروبيان من جنس السمك الذي له فلس فيجوز أكله.([13])

چند نكته

1. مراد از فلس آن چيزي است كه در عرف به آن پولك گفته مي¬شود. چنانچه عرف گونه¬هايي از ماهي¬ها را بدون فلس بداند، استفاده غذايي از آن ماهي جايز نيست. از اين نظر ماهي¬ها را مي-توان به سه دسته تقسيم كرد:
الف. ماهي¬هاي داراي فلس دايم.
ب. ماهي¬هاي داراي فلس غير دايم.
ج. ماهي¬هاي بدون فلس.
2. حكم تخم ماهي و هرگونه فراورده¬هاي غذايي تابع همان ماهي است؛ پس اگر خوردن گوشت آن ماهي حلال باشد، استفاده¬هاي غذايي ديگر از آن نيز جايز است، وگرنه جايز نمي¬باشد. اين حكم در بين فقها مشهور است. محقق حلي1 در شرايع مي¬گويد: و بيض السمك المحلّل حلال و كذا بيض المحرّم حرام.([14])
3. چنانچه در شكم ماهي صيد شده، ماهي ديگري باشد، در صورتي كه آن ماهي از انواع حلال باشد، خوردنش اشكال ندارد. سكوني از امام صادق(علیه السلام) روايت نمود كه از اميرالمؤمنين(علیه السلام) درباره¬ي ماهي كه درون شكم ماهي ديگر است، سؤال شد. حضرت فرمود: هر دو را بخور.([15])
5 . خوردن ماهي زنده، به نظر برخي از فقها جايز است، از نظر بعضي فقها نيز احتياط در مصرف آمده است. مگر در مقام درمان و ضرورت كه اشكالي ندارد.

ويژگي¬هاي تغذيه با ماهي

1. پروتئين غذاهاي دريايي ارزش بالايي دارد و داراي كليه اسيدهاي آمينه مورد نياز بدن براي رشد و نمو مي¬باشد.ن آن ماهي از انواع آن ماه
2. ماهي با دارا بودن 19% پروتئين و جذب 99% از اين ميزان و نيز وجود چربي¬ها و اسيد آمينه¬هاي ضروري بدن و ويتامين¬ها و مواد معدني مهم، داراي ارزش بسيار بالاي غذايي است.
3. براي درمان ناراحتي¬هاي گوارشي و عروقي مؤثر است. از گذشته¬هاي دور پزشكان بيشتر كشورها از جمله روسيه به جاي تجويز دارو بيماران خود را به خوردن ماهي تشويق مي¬كردند؛ زيرا داروهاي شيميايي داراي عوارض جانبي است و مصرف زياد و طولاني آن باعث بروز ناهنجاري و ناراحتي¬هاي ديگر مي¬گردد.
4. در مقايسه با ساير انواع گوشت¬ها، گوشت ماهي بافت پيوندي كمتري دارد. از اين¬رو مي-توان گفت كه تقريباً همه گوشت ماهي مصرف شده جذب بدن مي¬گردد. به همين دليل براي درمان بسياري از ناراحتي¬ها خوردن گوشت ماهي توصيه مي¬شود.
5 . بسياري از غذاهاي پر ارزش¬ داراي موادي هستند كه ممكن است خوردن آن¬ها چندان نافع نباشد. بيشتر غذاهاي جانوري از نظر پروتئين كامل هستند، و همه اسيدهاي آمينه مورد نياز بدن را دارا مي¬باشند. ولي غذاهاي دريايي از اين نظر اهميت بسياري دارند، چون علاوه بر تأمين پروتئين مورد نياز بدن داراي بسياري از انواع مواد معدني و ويتامين¬ها، به ويژه ويتامين ب 12 است. بديهي است اگر اين غذاها تؤام با سبزيجات مصرف گردد، ارزش غذايي آن افزون خواهد شد.
6 . گوشت، تخم و جگر ماهي داراي پروتئين، چربي و مواد معدني بسيار مفيد در سلامت انسان است.
7. پروتئين ماهي از نوع پروتئين سفيد است و هضم آن در معده به راحتي انجام مي¬شود. از اين¬رو به كساني كه مبتلا به زخم يا ورم معده هستند خوردن گوشت ماهي توصيه مي¬شود؛ زيرا هيچ¬گونه درد و ناراحتي در معده ايجاد نمي¬كند.
8 . چربي ماهي نيز از جمله چربي¬هاي اشباع نشده به شمار مي¬آيد و داراي دو نوع اسيد چرب لينولينگ و لينولئيك مي¬باشد كه به علت پايين بودن درجه ذوب هيچ¬گاه در خون و ديگر قسمت¬هاي بدن ذخيره نمي¬شود، بلكه جذب بدن مي¬گردد. كساني كه داراي چربي خون هستند، مولكول¬هاي چربي ماهي قادر است تا مولكول¬هاي چربي موجود در خون و نيز چربي¬هاي رسوبي جداره¬ي رگ¬ها را وارد عمل سوخت و ساز نمايد و با اين گردش زمينه¬ي كاهش چربي خون را فراهم كند.
9. گوشت¬ ماهي داراي امگا 3 و امگا 6 مي¬باشد كه امگا 3 براي درمان ناراحتي¬هاي قلب و عروق بسيار مفيد است و امگا 6 نقش مؤثري در شادابي پوست بدن و نشاط انسان دارد. خاويار نيز سرشار از امگا 3 و امگا 6 و اسيدهاي چرب اشباع نشده، مي¬باشد.
10. چربي امگا 3 موجود در گوشت ماهي در پيش¬گيري سكته مغزي و لخته شدن خون در عروق چشم و مغز و ساير اندام نقش مهمي دارد.
11. امگا 3 سبب كاهش ميزان تري گليسريدها نيز مي¬گردد.
12. چربي امگا 3 به علت اثر بر روي پروستاگلاندين سبب كاهش فشار خون مي¬شود.
13. ماده امگا 3 يك اسيد چرب است كه نقش عمده¬اي در جلوگيري از آرتريت¬ها (تورم مفاصل) دارد.
14. چربي امگا 3 نقش ضد سرطان دارد؛ شايد به همين دليل زنان اسكيمو به ندرت مبتلا به سرطان سينه مي¬شوند.
15. گوشت ماهي¬ها محتوي انواع متعدد و مقادير مناسب ويتامين¬ها و مواد معدني است و چربي ـ‌ كلسترول ـ آن بسيار كم مي¬باشد.
هرچه در رژيم غذايي روزانه، ماهي و ساير آبزيان بيشتر جايگزين شود؛ سلامت و فراغت از بيماري-هاي گوناگون ارمغان زندگي خواهد بود.
16. وجود فسفر در مغز ماهي و ميگو در رشد مغز و ازدياد شيارهاي مغزي بسيار مؤثر بوده و سبب بالا رفتن ضريب هوشي كودكان مي¬شود. يد نيز براي رشد و نمو كودكان مفيد است. به همين دليل بايد خانم¬هاي باردار ماهي را در طول دوران بارداري به عنوان غذاي اصلي استفاده نمايند.
البته در مصرف ماهي اعم از پرورشي و دريايي بايد اين نكته بسيار مهم مورد توجه قرار گيرد كه از مصرف و تغذيه پوست ماهي خودداري شود؛ زيرا پوست ماهي با داروهاي شيميايي ضد عفوني كننده¬ي آب و نيز ميكروب¬هاي موجود در آب تماس يافته و احتمال آلودگي آن زياد است؛ از اين¬رو بهتر است كه پوست ماهي مورد استفاده قرار نگيرد.

پيام¬هاي كوتاه

° ماهي هديه¬ي الهي است، آن را از كودكان خود دريغ ننمايم.
° با مصرف ماهي سلامتي را به خانواده خود هديه كنيد.
° مصرف آبزيان باعث كاهش درصد سكته¬هاي قلبي مي¬شود.
° با مصرف ماهي، كودكاني سالم¬تر، شاداب¬تر و باهوش¬تر خواهيد داشت.
° تناسب اندام، سلامتي جسم و ... با مصرف ماهي نسبت دارد.
° مصرف دو وعده ماهي در هفته موجب تقويت هوش و ذكاوت فرزندان ما مي¬گردد.
° با مصرف ماهي بدن خود را در مقابل افزايش رسوب كلسترول بيمه نماييد.
° گوشت ماهي حاوي 13 نوع ويتامين ضروري براي بدن است.
° مصرف ماهي از بروز افسردگي جلوگيري مي¬كند.
° طراوت و شادابي روحي و جسمي با مصرف آبزيان نسبت دارد.
° مصرف ماهي موجب طول عمر بيشتر مي¬شود.
° ويتامين موجود در گوشت ماهي موجب تقويت قوه¬ي بينايي مي¬گردد.
° با مصرف مرتب گوش ماهي خطر ابتلا به بيماري گواتر و آسم كاهش مي¬يابد.
° سلامتي بدون پزشك با مصرف ماهي ميسر است.
° مصرف ماهي در سلامتي دندان¬ها مؤثر است.
° با مصرف ماهي از پيري زودرس جلوگيري كنيد.
° ماهي فقط غذا نيست، دوا نيز هست.([16])
نوشتار ديگر را به بررسي راه¬هاي مصرف دارويي و زينتي آبزيان اختصاص مي¬دهيم.

پي¬نوشتها:

[1]. النّحل (16) : 14.
[2]. علامه طباطبايي1، تفسير الميزان، ج 12، ص 318، ذيل آيه.
[3]. نادري جلودار، اطلس ماهيان حوزه جنوبي درياي خزر، مؤسسه تحقيقاتي شيلات.
[4]. دهقاني پشت رودي، اطلس ماهيان خليج فارس و درياي عمان، انتشارات سازمان تحقيقاتي و آموزشي شيلات ايران.
[5]. شيخ حر عاملي1، وسائل الشيعه، ج 24، ص 140، ح 4.
[6] . وسائل الشيعه، ج 24، ص 146، ح 1.
[7] . همان، ج 24، ص 147.
[8] . النحل (16) : 14.
[9] . علامه طباطبايي1، تفسيرالميزان، ج 12، ذيل آيه.
[10]. وسائل الشيعه، ج 25، ص 74.
[11] . همان، ج 25، ص 74.
[12] . همان، ج 24، ص 137.
[13]. امام خميني (ره)، تحرير الوسيله، ج 2، ص 126.
[14]. شرايع الاسلام.
[15]. وسائل الشيعه، ج 24، ص 6 8 ، ح 2.
[16]. سايت شيلات ايران.

فاطمه صالحه شاهنوش فروشاني/كارشناس مهندسي محيط زيست
www.hawzah.net

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار