نقش آبزيان در زندگی ما انسانها1

نقش آبزيان در زندگی ما انسانها

قسمت اول

در مقاله پيشين به نقش آبزيان و مصارف غذايي آن ها به ويژه تغذيه از ماهي فلس دار پرداختيم. در اين نوشتار به برخي جنبه هاي زينتي، آرايشي و دارويي آبزيان مي پردازيم:

استفاده زينتي

آراستگي و زينت از جمله رفتارهاي هنجار به شمار مي آيد. انسان ها با سليقه هاي گوناگون در جاي جاي جهان از اشياي مختلف زينتي استفاده مي كنند و حتي بعضي از افراد در سبد هزينه ي خانوار سهم جداگانه اي براي تهيه و تزيينات قرار مي دهند.
موجودات آبزي را مي توان با تغييرات ساده يا پيچيده در رديف اشياي زينتي قرار داد. دو كفه اي ها و حلزون هاي دريايي به راحتي نقش پذير و قابل استفاده در زمينه ي ياد شده، هستند.
يكي از رايج ترين زينت ها و جواهرها مرواريد است كه از دل صدف هاي دريايي بيرون مي آيد. از دو كفه اي ها در آراستن لباس، ساختن انگشتر، دست بند، گردن بند، گوشواره و شانه استفاده مي شود. از پوسته حلزون هاي عمامه اي (Turbinidae) و پوسته حلزون هاي مخروطي شكل (Trochidae) براي ساختن دكمه استفاده مي شود.([1])
جلبك هاي دريايي (Alea) نيز در صنعت مواد آرايشي مورد استفاده قرار مي گيرند. از نوعي نرم تن با نام ماهي مركّب، كِرِم صورت ساخته مي شود. كرم هاي حاوي كولاژن دريايي و فيبرهاي (Elastin) گياهان دريايي نقش مؤثري در پيش گيري و رفع چروك و افتادگي هاي خفيف پوستي دارند.

فقه مصرف زينتي آبزيان

استفاده زينتي از آبزيان كه به نصِّ قرآن كريم از مسخّرات الهي براي بشر است، مباح، بلكه در بعضي شرايط مستحب است.
فقه اسلامي نه تنها استفاده از زينت ها را نهي نمي كند، بلكه مصرف صحيح و مشروع آن مورد نظر است و به اين گرايش زيبا ارج مي نهد.
خداوند مي فرمايد: (وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَالْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيّاً وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا...) ([2])؛ اين آيه تصريح مي فرمايد كه درياها مسخّر گشته تا از آن گوشتي تازه به عنوان مصرف خوراكي داشته باشيم و نيز زيوري را كه از آن استخراج كنيم و به مصرف برسانيم.
تفسير قمي حليه در اين آيه را به انواع جواهري كه از دريا استخراج مي شود، معرفي كرده است.([3])
خداوند متعال مي فرمايد: (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزقِ...) ([4]) توبيخ اين آيه به سوي كساني است كه زينت هاي حلال خداوندي را بر بندگان حرام مي دانند.
امام صادق(ع) فرمود: چيزهاي حلال را بپوش و خود را به آن بيارا؛ چرا كه خداوند زيباست، و زيبايي را دوست دارد..([5])

زنان و استفاده زينتي

از آن جا كه زنان گرايش طبيعي به آراستگي و زينت دارند؛ توجه به دو دسته از روايات ضروري تر است.
دسته ي اول؛ اين گروه از روايات به زينت و آرايش زن اهتمام دارند؛ مانند:
1. نبي اكرم(ص) فرمود: بهترين زنان شما كسي است كه زينتش را براي همسرش آشكار سازد.([6])
2. از امام باقر(ع) روايت شده است كه فرمود: شايسته نيست زن رسيدگي به خودش را تعطيل نمايد؛ هرچند به انداختن گردن بندي بر گردنش باشد.([7])
دسته ي دوم؛ مجموعه رواياتي است كه زن را از زينت كردن براي غير شوهر و نامحرمان منع مي نمايد.
در نزد رسول خدا(ص) از جمله بدترين زنان؛ زني است كه زينت خود را در غياب همسرش ظاهر كند.([8])
از اين دو گونه روايت آشكار مي گردد كه زنان در استفاده از زينت ها منع نشده اند؛ مگر در صورتي كه در نظر نامحرمان پيدا باشد.
و اين همان فرمان الهي در قرآن است.([9])
نكته اي كه نبايد فراموش كرد اين است كه استفاده از زينت ها و توجه به آراستگي و زيبايي موجب تعلق خاطر و آثار منفي اخلاقي نشود؛ چرا كه بين دنيا و تعلق بدان فرق است. زيبايي هاي دنيا شگفت آور و ابتهاج برانگيز است. از دل موجودي در قعر دريا زينتي چشم نواز به نام مرواريد پديد مي آيد كه انسان را به تحيّر وا مي دارد، اما تعلق به اين درّ حيرت زا زندگي را به زوال مي كشاند و چه بسا منشأ بيماري هاي روحي همچون؛ زياده خواهي، حرص، عجب، ثروت اندوزي نامشروع و ... مي گردد و بنيان خانواده و اجتماع را به مخاطره مي اندازد.
بهره گيري از نعمت هاي خدادادي نبايد موجب تعلّق و محبت به ظواهر دنيا شود. خداوند متعال مي فرمايد: (الْمَالُ وَالبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَالبَاقِياتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ ربِّكَ ثَوَاباً وَخَيْرٌ أَمَل).([10])
بايد از چگونگي پيدايش زينتي همچون؛ مرواريد، به نظم و اسرار آفرينش و قدرت آفريدگار آن پي برد و به شكل مشروع از آن در زندگي سعادت مندانه بهره جست. در غير اين صورت، همين مرواريد درخشان، جز بزكي بي ارزش و بي معنا سودي ندارد.

استفاده دارويي

اقيانوس ها و درياها يكي از منابع بي پايان تأمين نيازهاي بشرند. اين كانون عظيم نعمت هاي الهي نقش مادر را در عرصه هاي پزشكي، كشاورزي، علم مواد، شيمي، داروسازي، فراورده هاي طبيعي و پالايش زيستي دارد. براي مثال از ميان داروهاي گياهي، انواع جلبك هاي دريايي اهميت به سزايي در صنعت داروسازي دارند.([11])
خيار دريايي (sea cucuber) كه در گروه جانوران قرار دارد و همچون؛ ستاره هاي دريايي متعلق به شاخه ي خارپوستان مي باشد، به عنوان غذا و دارو مصرف مي شود. اين جانور بدني چرم گونه دارد و در كف دريا زندگي مي كند. شكل خيار گونه ي آن در نام گذاري بي تأثير نبوده است. خيار دريايي به آساني روي گل سنگ ها و صخره ها مي خزد. چيني ها ارزش غذايي آن را با برتر از خيار معمولي مي دانند. براساس طب سنتي چين، از خيار دريايي مي توان براي تصفيه ي خون، درمان صرع، بيماري هاي كليوي، كم خوني، ديابت، سل ريوي و نيز بهبود بيماري هاي پوستي و يبوست استفاده مي شود. التيام بخش درد معده، روده و زخم اثني عشر است.([12])
در سواحل استان هرمزگان، گونه هاي مختلف خيار دريايي به مقدار فراوان يافت مي شود. ميزان پروتئين خيار دريايي معادل 8/81 درصد وزن خشك شده ي آن است. بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد كه اين موجود دريايي خاصيت ضد ويروسي، ضد تومور، ضد سرطان و ضد بارداري دارد. اين گونه ي دريايي در صنعت داروسازي نيز كاربرد گسترده دارد.([13])
از آن جا كه تغذيه از حيوانات دريايي به جز ماهي فلس دار و ميگو حرام است، نمي توان از اين جانور به عنوان غذا استفاده كرد. توضيح بيشتر در بند فقه استفاده دارويي مي آيد.
از برگ درختان حرّا نيز كه در كرانه هاي درياي عمان و جزيره كيش يافت مي شود، بهره برداري دارويي مي گردد.
تيروئيد وال، دارويي ضد تب است. از روغن بعضي ماهي ها نيز داروي ضد تصلب رگ ها، و از برخي جلبك ها، آنتي بيوتيك و داروي اصلاح انعقاد خون مي سازند.

فقه استفاده دارويي از آبزيان

مواد سازنده ي بعضي داروها موجودات آبزي هستند. خوردن آن دسته از گياهان آبزي كه ضرري براي انسان ندارد؛ جايز است و استفاده دارويي از آن نيز اشكال ندارد. چنانچه داروي خوراكي از حيوانات آبزي توليد شود؛ در صورتي كه از انواع حلال گوشت آن مانند: ميگو و ماهي فلس دار باشد، از نظر شرعي مانعي ندارد، امّا اگر از اجزاي حرام گوشت مانند:‌خرچنگ، صدف، قورباغه، وال و ... ساخته شود، اشكال دارد؛ مگر در صورتي كه اضطرار باشد، البته تشخيص ضرورت و جواز استفاده از دارويي كه در حال عادي جايز نيست، مبحث خاص و از موضوع اين مقال خارج است. ما در اين جا به نظر مبارك حضرت امام خميني (ره) بسنده نموده و توضيح بيشتر را بر عهده ي بخش فقه و زندگي نامه ي جامعه واگذار مي كنيم.
يجوز التداوي لمعالجة الأمراض بكلّ محرم إذا انحصر به العلاج ولو بحكم الحذاق من الأطباء الثقات والمدار هو إنحصاره بحسب تَشخيصهم ممّا بين أيدي النّاس ممّا يعالج به لا الواقع الذي لا يُحيط به إدراك البشر.([14])
همان گونه كه در فتواي حضرت امام1 آمده است، بايد به متخصصيني كه مي توان به نظرشان وثوق و اطمينان پيدا كرد، مراجعه نمود تا پس از تشخيص حال اضطرار، بتوان از داروي حرام، آن هم به قدر ضرورت استفاده كرد.
از نظر نجاست و پاكي و مانع بودن براي صحت نماز نيز بايد به نظر مراجع عظام تقليد عمل نمود.

مرواريد

مرواريد در زبان عربي لؤلؤ ـ جمع آن لآلي ـ و در زبان انگليسي Pearl گفته مي شود و از زمان هاي بسيار دور يكي از زيباترين زيور آلات دريايي به شمار مي آيد.
قرآن شريف از مرواريد چنين ياد كرده است: (إنَّ اللهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتِ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ)([15]) ؛ همان گونه كه آيه اشاره نموده است؛‌ از جمله پاداش هاي اخروي براي مؤمنان دست بند هاي مرواريد است.
مرواريد، جسمي جامد، كروي شكل، براق و سخت است كه از انجماد ترشحات مخاط بدن انواعي از نرم تنان دو كفه اي به نام صدف مرواريد، حول اجسام خارجي به وجود مي آيد. اين اجسام خارجي مي تواند يك ذره شن يا نوزاد برخي كرم ها و يا ماده اي خارج از بدن حيوان نرم تن باشد. مرواريد به بزرگي يك فندق و گاهي درشت تر از آن است.
مرواريد به دو گونه ي طبيعي و مصنوعي است؛ بدين ترتيب كه اگر شيء زايد به شكل تصادفي و طبيعي وارد بدن حيوان گردد؛ مرواريد طبيعي ساخته مي شود و چنانچه به منظور توليد مرواريد، پس از صيد صدف، داخل آن يك ذره ي خارجي مانند شن قرار دهند، مرواريد مصنوعي به دست مي آيد.
مرواريد به رنگ هاي؛ سفيد، سياه و زرد يافت مي شود. نوع سفيد آن مرغوب تر و معروف تر است.([16]) هر چه مرواريد درشت تر و گردي آن خوش فرم تر باشد، گران قيمت تر است.
مرواريد از زيورآلات مطلوب بانوان به شمار مي آيد و يك رشته از آن به شكل گردن بند، نشاط آور است.
از مزيت هاي منطقه قشم در ايران، ساخت زينت آلات از صدف و ساير بقاياي آبزيان از جمله؛ صنايع دستي دريايي است كه در گونه هاي مختلف دست بند، گردن بند، انگشتر، گوشواره، تابلو، آويز و ... عرضه مي شود. ساخت تنديس هاي زيبا در اشكال بديع با استفاده از مرجان ها و سنگ هاي موجود در سواحل جزيره كه هر يك محصولي بي نظير و منحصر به فرد است و نيز تاكسيدرمي انواع آبزيان براي استفاده در تزيينات داخلي ساختمان ها و ... از ديگر زمينه هاي فعاليت صنايع دستي منطقه قشم است.([17])
يكي از مشهورترين و با ارزش ترين صدف هاي مرواريدساز؛ صدف لب سياه با نام علمي Pinctad araritifera مي باشد. اين گونه به دليل توانايي در توليد مرواريد از روزگاران قديم مورد توجه است. به عقيده بسياري از مرواريد شناسان جهان، مرواريد آب هاي ايران يكي از مرغوب ترين مرواريد هاي جهان و به مراتب بهتر از مرواريد صيد شده در اطراف جزاير اندونزي و خليج مكزيك است.
از پوسته ي اين صدف در صنعت دكمه سازي، منبّت كاري و كارهاي تزييني و نيز خوراك دام و طيور استفاده مي شود. اكنون حدود هشت گونه صدف قادر به توليد لايه هاي مرواريد، در دنيا شناخته شده است كه تنها يك گونه، مخصوص آب شيرين و بقيه متعلق به آب شور و مناطق گرمسيري است.
صدف هاي مرواريدساز خليج فارس كه از نظر اقتصادي اهميت دارد، شامل گونه هاي زير است:
1. صدف محار؛ از لحاظ مقاومت در مقابل فعل و انفعالات داخل آب بسيار قوي است.
2. صدف مرواريد ساز لب سياه؛ اسم محلي آن شريفي است.([18])

مراقبت از مرواريد

1. هنگام حمام رفتن، يا شست و شوي دست ها، مرواريد را به همراه نداشته باشيد؛ چرا كه صابون سبب ايجاد لايه اي نازك روي آن مي گردد و شفافيت مرواريد را از بين مي برد.
2. با جواهرآلات آشپزي نكنيد؛ زيرا گرماي شديد و روغن موجب صدمه زدن به مرواريد و جواهرآلات مي گردد.
3. پس از آرايش يا عطر زدن، جواهرآلات را به كار بريد.
4. براي تميز نمودن مرواريد از پارچه هاي ويژه ي پرداخت، يا پارچه هاي نمدي استفاده كنيد. حوله و پارچه هايي كه گرد و غبار را در خود نگه مي دارند باعث خراش برداشتن جواهرآلات مي گردند.
5 . مرواريد و جواهرآلات را از ضربه، مواد شيميايي، نور خورشيد و گرماي شديد محافظت كنيد.
6 . به هنگام شنا در استخر، يا شست و شوي ظرف ها و لباس ها، جواهرآلات را به همراه نداشته باشيد؛ زيرا كلر موجود در آب سبب تغيير رنگ، يا شل شدن نگين ها مي گردد.
7. به منظور محافظت از خراشيدگي، مرواريد را جداگانه نگه داريد.
8 . هيچ گاه مرواريد را درون كيسه پلاستيكي قرار ندهيد.([19])

پي نوشتها:

[1]. آبوت آر.ت، مهرنوش، دوكفه اي ها و حلزون هاي دريايي، انجمن ملي حفاظت منابع طبيعي و محيط انساني، ص 32.
[2]. النّحل (16) : 14.
[3]. تفسير القمي، ج 1، ص 383.
[4]. الأعراف (7) : 32.
[5] . شيخ محمدبن الحسن الحرّ العاملي، وسائل الشيعه، ج 5، ص 16.
[6] . همان، ج 20، ص 29.
[7]. همان، ج 21، ص 166.
[8] . همان، ج 20، ص 33.
[9]. النّور (24) : 31.
[10]. الكهف (18) : ‌46 .
[11]. با اقتباس از سايت www.shilat.co.
[12]. ر.ك؛ سايت محمد ذوالفقاري، كارشناس تكثير ميگو.
[13]. سايت مؤسسه تحقيقاتي شيلات چابهار.
[14]. امام خميني (ره)، تحريرالوسيلة، ج 2، ص 170، مسأله 34.
[15]. الحج (22) : 23.
[16]. ر.ك؛ محمد معين، فرهنگ فارسي، ج 3، ص 4047.
[17]. www.qeshtouris.ir.
[18]. www.shilat.co.
[19]. www. 1000 ran.co.

فاطمه صالحه شاهنوش فروشاني/ كارشناس مهندسي محيط زيست
www.hawzah.net

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار