اضطراب وجودى

اضطراب وجودى چيست هنگامى كه انسان از ساحت روزمرگى به درآيد و اشتغالاتش به امور جزئى كاهش يابد و يا از بين برود، اگر به عالم و به موجودات نظر بيفكند، در او ابتدا حالت درونى «تحير» رخ مى دهد و در مرتبه اى ديگر، نوعى حالت تشويش و اضطراب بر او عارض مى شود كه از نوع تشويش و اضطرابى نيست كه در فرد براى امور مادى روى مى دهد.
اين تشويش معلول درك عميق ترى از لايه هاى وجود است كه اين درك ناظر است به برخى مسائل بنيادين زندگى انسان و نسبت انسان با وجود و عالم. اين حالت را كه آميخته با درك و تشويش و اضطراب است، «اضطراب وجودى» مى ناميم.

تحيّر در واقع پايان روندى است كه انسان از امور مادى فاصله مى گيرد ـ اين فاصله صرفاً فاصله اى درونى است و به معناى قطع رابطه فيزيكى و يا زمانى و مكانى با اشياء نيست ـ و تلاش مى كند در سكوت و يا به نوعى با آرامش و طمأنينه نفس، متوجه موجودات اطراف خويش شود.
در اين توجه، لايه ها و وجوهى از وجود اين موجودات، براى او منكشف مى شود كه قبلاً و درحالت پوشيدگى و غرق در روزمرگى، نه تنها به صورت بالفعل، به آنها آگاهى نداشت بلكه حتى در بعضى مواقع تصورى از آن نيز در نفس خويش حاضر نمى ديد.
اين درك، نوعى درك كلى و عام و وجودى است؛ كلى است چون حاوى ادراكى درباره وجود به معناى كلى و مصدرى لفظ است، به گونه اى كه براى فرد، پرسش هايى راجع به حقيقت وجودى موجود و جايگاه وجودى آن، در نسبت با ديگر موجودات مطرح مى شود، و عام است چون اين ناظر است به موجود از آن جهت كه موجود است نه از آن جهت كه فلان موجود متعيّن خاص است و از اين رو داراى عموميت و اطلاق است و وجودى است چون اين ادراك، ادارك عميق وجود است.
در حالت تحيّر، آنچه اولاً و بالذات در فرد حاصل مى شود، حالت «اعجاب و حيرت مطلق» است نسبت به اين «نحوه بودن» وجود و دليل اين حيرت آن است كه فرد، تاكنون با اين نحوه وجود تماسى نداشته است و زمانى كه به يكباره با اين نحوه بودن مواجه مى شود، بى اختيار براى او حالت حيرت رخ مى دهد. و حالت تحيّر، ثانياً و بالعرض واجد اداراكاتى است كه خصيصه وجودى به معنايى كه گفته آمد ويژگى بارز و مشخص آنها مى باشد.
در اوايل، تحير به حدى قوى و غالب است كه فرد سراسر حيرت است و شگفتى نسبت به وجود، به نحوى كه حتى محتمل است از حيث زندگى روزمره دچار برخى مشكلات شود، اما در مراحل بعدى، تحيّر خود را، به صورت پرسش هاى مكرر وجودى كه ناظرند به حاق وجود براى فرد متجلّى مى كند و در مرحله بعد فرد سعى مى كند در چارچوب پرسش هاى وجودى با وجود ارتباط برقرار كند و چون عظمت و بسط وجود را مى بيند، حالت خشوع و اضطراب و تشويش بر او عارض مى شود.
علت پديدارى حالت خشوع در فرد آن است كه فرد به مثابه انسان از آن جهت كه انسان است، خود را در مقابل عظمت و شكوه بى مانندى مى بيند كه در تمام موجودات عالم جارى است و از طرف ديگر، وقتى كه به خويش نظر مى كند خود را سراسر عجز و حقارت مى بيند و طبيعى است كه اين موجود حقير در مقابل چنين عظمتى راهى جز خشوع مطلق ندارد. و اما عروض اضطراب و تشويش بر فرد علل مختلفى مى تواند داشته باشد، مهمترين اين علل، پرسش ها و معضله هاى بنيادين وجودى است كه ذهنيت فرد را، به خود مشغول مى كند.
اين پرسش ها از آنجايى كه از بنياد عالم و حاق وجود تحقيق مى كنند و نيز از بنيادهاى زندگى انسانى به معناى مطلق تفحص مى نمايند ، به قدرى سهمگين هستند كه انسان را دچار اضطراب دردناك و عميقاً رنج آورى مى كنند.
آنچه در اين مرحله، فرد با آن روبه رو است تجربه اى عينى و جوهرى است كه مفاد اين تجربه، انكشاف لايه هايى از وجود براى ذات فرد مى باشد و به عبارت بهتر، حقيقت وجود با ذات فرد نسبت مستقيم و بى واسطه اى برقرار مى نمايد كه از تجربه اين نسبت وجودى است كه ذات انسان در عميق ترين لايه هاى خود، دستخوش دگرگونى و اضطراب مى شود و اين اضطراب تمام وجود فرد را در بر مى گيرد.
پرسش هاى بنيادين در مرحله اى ديگر، خود را به صورت پرسش هاى دقيق، در رابطه با زندگى انسانى فرد نمايان مى سازند؛ در اين مرحله، فرد از ذات و بودن خود در عالم پرسش مى كند كه اين پرسش، دربرگيرنده پرسش درباره كيفيت وجود و چيستى ماهيت انسان و نيز چرايى وجود انسان و سير و روند آن در عالم وجود و مبدأ و مقصد و منتهى آن است. اينها به مسائل و دغدغه هاى درونى فرد تبديل مى شوند و از آنجايى كه انسان درمى يابد كه اين پرسش ها و پاسخ به آنها داراى جنبه حياتى مى باشند و بر عظمت آنها وقوف مى يابد، دچار اضطراب و تشويش مى شود.
در مرحله ديگر، كثرت ورود در لايه هاى وجودى ، حالت حيرت و اضطراب وجودى را نيز به تمامى سطوح مختلف حيات فردى و اجتماعى انسان مى كشاند، به گونه اى كه حتى امور روزمره از معناى عادى و سطحى شان تخليه مى شوند و معناى وجودى و عميق آنها در نظر فرد پديدار مى شود.
در اين مرحله اضطراب وجودى، ديگر صرف يك حالت نفسانى زودگذر نيست بلكه نحوى ديد و نظر به عالم است كه فرد از طريق آن، به لايه هاى پنهان و شگفت آور موجودات دسترسى مى يابد. اين تسرى و سريان حالت اضطراب وجودى را مى توان به عنوان مثال در تجربه يكى از انديشمندان غربى ملاحظه نمود: « من به هنگام سفر با مترو، اغلب با نوعى ترس، متحير مى مانم كه واقعيّت درونى حيات فلان كسى كه در راه آهن استخدام شده است چه مى تواند باشد.‎/.».
اكنون شايد سخن گفتن از شأن و مدخليت اين حالت در فلسفه و دين، بى وجه نباشد. برخى از حكما تصريح نموده اند كه لازمه ورود به ساحت فلسفه، عبور از فطرت اول و رسيدن به فطرت ثانى است و اين فطرت اول، روزمرگى و اشتغالات آن است و اين فطرت ثانى، تحيّر است به معناى عام كه شامل اضطراب وجودى نيز مى شود.
از سوى ديگر، دين در معناى عام نيز نحوه نگاه به وجود است كه اين نحوه نگاه در شريعت حقه يعنى اسلام داراى مطابقت تام و كامل با حقيقت و وجود مى باشد، و به اين اعتبار، ورود در ساحت دين به معناى آن است كه ذات فرد به مدد مبدأ وجود، اين امكان را مى يابد كه با حقايق وجودى ارتباط برقرار كند و در ساحت دين، لازمه چنين ارتباطى با وجود، طى مقدماتى است كه اولين آنها، تفكر در موجودات به مثابه آيات الهى است و اين تفكر متوقف بر انكشاف اولى وجود در حالت حيرت و اضطراب وجودى براى فرد مى باشد.
اين سخن به معناى آن نيست كه فلسفه و دين، امر واحدى هستند، بلكه مجراى ورود در ساحت دين و فلسفه به عنوان ساحات وجودى و معرفتى تقريباً يكى است كه حيرت و اضطراب وجودى مى باشد.

سيد هادى موسوى

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار