دهکده جهاني

انفجار اطلاعات! نمي دانم چرا من از اين تعبير آنچنان که بايد نمي ترسم و حتي چه بسا مثل کسي که ديگر صبرش تمام شده است از فکر اينکه جهان به سرنوشت محتوم اين عصر نزديک تر مي شود خوشحال مي شوم. نيچه خطاب به فيلسوفان مي گويد: « خانه هايتان را در دامنه هاي کوه آتشفشان بنا کنيد » و من همه کساني را که در جست و جوي حقيقتند مخاطب اين سخن مي يابم. «گريختن » مطلوب طبع کساني است که فقط به عافيت مي انديشند و اگر نه، مرگ يک بار، زاري هم يک بار.

دهکده جهاني واقعيت پيدا خواهد کرد، چه بخواهيم و چه نخواهيم. اين حقيقت تنها ما را که شهروندان مطيعي براي اين دهکده بزرگ نيستيم مضطرب نمي دارد و بلکه غرب را هم چه بسا بيش تر از ما به اضطراب مي اندازد. ما شهروندان مطيعي براي دهکده جهاني نيستيم؛ اين سخن نياز به کمي توضيح دارد.
شهروندِ مطيع کسي است که وجود فردي اش مستحيل در جامعه اي است که پيرامون او وجود دارد. اعتراضي ندارد. استدلال هاي رسمي را مي پذيرد و در صدق گفتار سياستمداران ترديد روا نمي دارد. تا آنجا تسليم قوانين محلي است که عدالت را نه قبله قانون، که تابع آن مي بيند. به آنچه فرا مي خوانندش روي مي آورد و از آنچه باز مي دارندش پرهيز مي کند. دروازه هاي گوش و چشم و عقلش براي پيام هاي پروپاگاندا باز است و مثلاً در ايران خودمان وقتي مي شنود که «بانک فلان، بانک شماست »، باور مي کند و پولش را در بانکي انبار مي کند که جايزه بيش تري مي دهد... و از اين قبيل. و خوب! دهکده جهاني هم براي آنکه سر پا بماند به شهروندان مطيعي نياز دارد که سرشان در آخور خودشان باشد.
در آغاز دهه هشتاد ميلادي واقعه بسيار شگفت آوري در کره زمين روي داد که غرب را از خواب غفلتي که به آن گرفتار آمده بود خارج کرد. در نقطه اي از کره زمين که يکي از غلامان خانه زاد کاخ سفيد حکومت مي کرد، ناگهان ميليون ها نفر از مردم از خانه ها بيرون ريختند و فارغ از ملاحظات و معادلات غريزي مربوط به حفظ حيات، سينه در برابر گلوله ها سپر کردند و ارتشي هم که ده ها ميليارد دلار خرج آن شده بود به انفعالي گرفتار آمد که چاقو در برابر دسته خويش دارد: چاقو دسته اش را نمي برد. مردم چه مي خواستند؟ عجيب اينجاست. مردم چيزي مي خواستند که هرگز با عقل حاکم بر دنياي جديد جور در نمي آمد: حکومت اسلامي. نمونه اي هم که براي اين حکومت سراغ داشتند به سيزده قرن پيش باز مي گشت. مردم ايران اين « پيام » را از کدام راديو و تلويزيون، فيلم و يا تئاتري گرفته بودند؟ اين پرسشي بود که غرب نمي توانست به آن جواب گويد. مهم نيست که غرب اين نوع حرکت هاي اجتماعي را چه مي نامد: بنيادگرايي، ارتجاع و يا هر چيز ديگر... مهم اين است که اين واقعه نشان داد « حصارهاي اطلاعاتي قابل اعتماد نيستند. »
ببينيد! واقعه شگفت آوري که رخ داده بود اين بود که غرب ناگهان خود را نه با کشور «جشن هنر شيراز» و «آربي آوانسيان» و « اسرار گنج دره جني » و « دايي جان ناپلئون » و «جشن هاي دوهزار و پانصد ساله» و «فريدون فرخزاد»... که با کشور سيد مجتبي نواب صفوي و حاج مهدي عراقي روبرو يافت. و انقلاب اسلامي در داخل مرزهاي « سپهر اطلاعاتي » غرب روي داد، در يک جزيره ثبات، و پيروز هم شد.
مهم اينجاست که واقعه اي نظير اين باز هم در هر نقطه ديگري از جهان مي تواند روي دهد. من شهر « دوشنبه » را پيش از آنکه به تسخير رحمان نبي اُف و ارتش سرخ در آيد ديده بودم. در آنجا با روشنفکراني آشنا شدم که تو گويي از زمان سامانيان آمده بودند و در نماز جمعه در صف نمازگزاراني ايستادم که خارج از آتمسفر رسانه هاي گروهي و در عصر ابوحنيفه مي زيستند و هم اکنون مگر در شرق اروپا و در ميان مسلمانان حوزه بالکان چه مي گذرد؟ تصويري که ما در مجله « سوره » چاپ کرديم بسيار گوياست: جواني با گيسوان بلند و عينک رمبويي پيشاني بندي بسته است که روي آن نوشته: « الله اکبر، جهاد ». و اين واقعه در ميان مرزهاي کنترل شده سپهر اطلاعاتي غرب روي داده است؛ و مگر جايي در کره زمين هست که بيرون از اين مرزها باشد؟
دهکده جهاني واقعيت پيدا کرده است، چه بخواهيم و چه نخواهيم، و ماهواره ها مرزهاي جغرافيايي را انکار کرده اند. اين همان دهکده اي است که گرگوار سامسا در آن چشم باز کرده است. اين همان دهکده اي است که مردمانش صورت مسخ شده « کرگدن » هاي اوژن يونسکو را پذيرفته اند. همان دهکده اي که مردمانش « در انتظار گودو » هستند. اين همان دهکده اي است که در آن مردمان را به يک صورتِ واحد قالب مي زنند و هيچ کس نمي تواند از قبول مقتضيات تمدن تکنولوژيک سر باز زند. اين همان دهکده اي است که بر سر ساکنانش آنتن هايي روييده است که يکصد و پنجاه کانال ماهواره ها را مستقيماً دريافت مي کنند. اين همان دهکده اي است که در آن روبوت ها عاشق يکديگر مي شوند. اين همان دهکده اي است که در آن « ترميناتور دو » به سي سال قبل باز مي گردد و خودش را از بين مي برد. اين همان دهکده اي است که در آن «بَت من » و « ژوکر » با هم مبارزه مي کنند. اين همان دهکده اي است که در تلويزيون هايش دختران شش ساله را آموزش جنسي مي دهند، همان دهکده اي که در آن گوسفندهايي با سر انسان و انسان هايي با سر خوک به دنيا مي آيند. اين همان دهکده اي است که در آن تابلوي « مسيح از وراي ادرار » ماه ها توجهات همه رسانه هاي گروهي را به خود جلب مي کند. اين همان دهکده اي است که در آن دويست و چهل و شش نوع تجاوز جنسي رواج دارد... اما عجيب اينجاست که باز هم اين همان دهکده اي است که در زير آسمانش بسيجيان در رَمل هاي فکه زيسته اند، همان دهکده جهاني که در نيمه شب هايش ماه، هم بر کازينوهاي « لاس وِگاس » تابيده است و هم بر حسينيه « دوکوهه » و گورهايي که در آن بسيجيان از خوف خدا و عشق او مي گريسته اند. دنياي عجيبي است، نه؟
بيش از يک قرن است که علي الظاهر هيچ تمدني جز تمدن غرب در سراسر سياره زمين وجود ندارد. همه جا در تسخير اين صورت از حيات بشري است که تمدن غرب با خود به ارمان آورده است. هيچ يک از اُمم عالم نتوانسته اند نه در زبان، نه در فرهنگ، نه در معماري، نه در حيات اجتماعي و نه در زندگي فردي، خود را از تأثيرات تمدن غرب دور نگاه دارند. و اکنون که با وجود ماهواره ها، مرزهاي جغرافيايي نيز انکار شده است آينه جادو در يکايک خانه هاي اين دهکده به هم پيوسته جهاني نفوذ کرده است، عقل سطحي چنين حکم مي کند که ديگر هيچ چيز نمي تواند حکومت جهاني مفيستوفلس را حتي به لرزه بيندازد، چه رسد به آنکه آن را به انقراض بکشاند. اما چنين نيست.
ميلان کوندرا در کتاب « هنر رُمان » از تناقض هايي خاصّ اين آخرين دوران تمدن غرب نام مي برد که آنها را « تناقض هاي پايانه اي » مي خواند. مثالي که او مي آورد مي تواند پرده ابهام از اين تعبير به يک سو زند:
در طيّ عصر جديد، عقل دکارتي همه ارزشهاي به ارث رسيده از قرون وسطي را، يکي پس از ديگري تحليل مي بـرد. اما، در زمــان پيروزي تــامّ و تمام عقل، ايــن عنصر غيــر عقلي محض ( قدرتي صرفاً در پي خواست خويشتن ) است که بر صحنه جهان تسلط خواهد يافت، زيرا ديگر هيچ نظامي از ارزشهاي مقبول همگان وجود ندارد که بتواند مانع پيشروي آن شود.
اگر واقع گرا باشيم جنگ جهاني دوم را يکي از ترمينال هايي خواهيم يافت که ذات پارادوکسيکال غرب در آن ظهور يافته است. نمي دانم شما جنگ کويت را چگونه تفسير مي کنيد، اما من در آن يک تناقض مي يابم؛ تناقضي که شاخک هاي حسّ ششم بسياري از متفکران غربي – و از جمله نوآم چامسکي – آن را دريافت. غرب پيروزي خود را در جنگ کويت در ميان يک حسّ اضطراب همگاني جشن گرفت و اين اضطراب، از جمله در لوس آنجلس، نشتري شد که دُمل چرکين يک اعتراض واقعي را ترکاند.
غرب ذاتي پارادوکسيکال دارد و اين پارادوکس هاي پايانه اي، سرنوشت محتومي هستند که تمدن امروز به سوي آن راه مي سپرده است. انفجار اطلاعات از همين ترمينال هايي است که تناقض نهفته در باطن تمدن امروز را آشکار خواهد کرد. وقتي حصارهاي اطلاعاتي فرو بريزد مردم جهان خواهند ديد که اين دژ ظاهراً مستحکم بنيان هايي بسيار پوسيده دارد که به تلنگري فرو خواهد ريخت. قدرت غرب، قدرتي بنيان گرفته بر جهل است و آگاهي هاي جمعي که انقلاب زا هستند به يکباره روي مي آورند؛ همچون انفجار نور. شوروي نيز تا آن گاه که فصل فروپاشي اش آغاز نشده بود خود را قدرتمند و يکپارچه نشان مي داد و غرب نيز آن را همچون دشمني بزرگ در برابر خويش مي انگاشت. تنها بعد از فروپاشي بود که باطن پوسيده و از هم گسيخته شوروي آشکار شد.
اکنون در غرب، همه چيز با سال هاي دهه 1930 تفاوت يافته است. مردم با اضطرابي که از يک عدم اطمينان همگاني برمي آيد به فردا مي نگرند. آنها هر لحظه انتظار مي کشند تا آن دژ اطلاعاتي که موجوديت سياسي غرب بر آن بنيان گرفته است با يک انفجار مهيب فرو بريزد و آن روي پنهان تمدن آشکار شود. براي آنکه رديف منظم آجرهايي که متکي بر يکديگر هستند فرو ريزد، کافي است که همان آجر نخستين سرنگون شود. تمدن ها هم پير مي شوند و مي ميرند و از بطن ويرانه هاشان تمدني ديگر سر بر مي آورد. در آغاز، تمدن با يک اعتماد مطلق به قدرت خويش پا مي گيرد و هنگامي که اين احساس جاي خود را به عدم اعتماد بخشيد، بايد دانست که موعد سرنگوني فرارسيده است.
و اما درباره خودمان. نبايد بترسيم. حصارها تا هنگامي مفيد فايده اي هستند که دزدان شب رو، بر زمين مي زيند، اما آن گاه که دزدان از آسمان فرود مي آيند، چگونه مي توان به حصارها اطمينان کرد؟ پس بايد از اين انديشه که حصارهايي بتوانند ما را از شرّ ماهواره ها محفوظ دارند، بيرون شد و « خانه را در دامنه آتشفشان بنا کرد. » بايد در رو به رو شدن با واقعيت، به اندازه کافي جرئت و شجاعت داشت. غرب چنين است که در عين ضعف، بيش تر از هميشه رجز مي خواند تا خود را در پناه وهم حفظ کند. جنگ کويت چنين بود و بنابراين، تنها اسيران حصارهاي توهّم را به وحشت دچار کرد نه آنان که ضعف و پيري اين قداره بند مفلوک را در پس اعمال و اقوالش مي ديدند. مي خواهم بگويم که خود ماهواره، در عالم واقع، آن همه ترس ندارد که طنين اين خبر در عالم وهم: « ماهواره دارد مي آيد. » طنين اين خبر تا آنجا هراسناک است که بسياري، از هم اکنون فاتحه همه چيز را خوانده اند: هويت ملي، اخلاق، زبان فارسي... چنان که پيش از آمدن تلويزيون نيز سخناني چنين در افواه بود.
ماهواره مظهر آن پيوستگي جهاني است که تمدن جديد انتظار مي برده است. آمريکا نيز مظهر آن اراده جمعي است که همراه با بشر جديد پيدا شده و در جست و جوي قدرت و استيلا، توسعه و اطلاق يافته است. « استيلا » و « ولايت » هم ريشه هستند و اگر بعضي از محققان استيلاي غرب را بر عالم « ولايت طاغوت » خوانده اند، تعبيري را مي جسته اند که بتواند مفاهيم جديد را در حوزه معرفت ديني معنا کند؛ و چه تعبير درستي يافته اند. غرب، از همان آغاز، غايتي مگر برپايي يک حکومت جهاني نداشته است و هم اکنون نيز چه آنان که از حاکميت ماهواره ها به وحشت افتاده اند و چه آنان که مشتاقانه چنين روزي را انتظار مي برند، هر دو، حاکميت ماهواره ها را با حاکميت جهاني غرب يکسان گرفته اند؛ و هر دو اشتباه مي کنند.

شهيد سيد مرتضي آويني

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار